شنبه ۱ مهر ۱۳۹۶
دوشنبه ۱۹ فروردین ۱۳۹۲ 622 0 2

یادداشتی از رئیس اداره قلب وزارت بهداشت: فشارخون بالا سبب یک مرگ از هر ۸ مرگ در جهان می‌شود  

یک میلیارد نفر در جهان مبتلا به فشارخون بالا هستند

رئیس اداره قلب و عروق وزارت بهداشت طی یادداشتی به خبرنگار سینانیوز در خصوص فشار خون و راههای پیشگیری از آن مطالبی را عنوان کرد.
 
شیوع بالا و ارتباط نزدیک فشار خون با بیماری‌های قلبی عروقی سبب شده است که فشارخون بالا یکی از مهم‌ترین مشکلات سلامت عمومی و رو به گسترش جهان به ویژه در کشورهای در حال توسعه به شمار آید. پیشرفت‌هایی که در تشخیص و درمان فشارخون بالا به دست آمده است، نقش مهمی در کاهش قابل توجه مرگ ناشی از بیماری عروق کرونر قلب و سکته مغزی در کشورهای صنعتی داشته است. با این حال در بسیاری از کشور‌ها کنترل فشارخون بالا در چند سال اخیر عملا کاهش داشته است. 
 
سازمان بهداشت جهانی برآورد کرده است که فشارخون بالا سبب یک مرگ از هر ۸ مرگ شود و سومین عامل کشنده در دنیا باشد. در جهان یک میلیارد نفر مبتلا به فشارخون بالا وجود دارد و ۴ میلیون نفر در سال در نتیجه مستقیم فشارخون بالا فوت می‌کنند. عوارض فشارخون بالا در حال افزایش است. 
 
یافته‌ها حاکی از آن است که ۹۰ درصد احتمال دارد افراد ۵۵ ساله دارای فشارخون طبیعی در طول زندگی مبتلا به فشارخون بالا شوند. هرچه میزان فشارخون بیشتر باشد احتمال بروز سکته قلبی، نارسایی قلبی، سکته مغزی و بیماری کلیوی بیشتر است. 
 
۱۶ درصد افراد ۱۵ تا ۶۴ سال در کشور دارای فشارخون بالا هستند
در بررسی عوامل خطرساز بیماری‌های غیرواگیر در کشور در سال ۱۳۸۸، حدود ۱۶ درصد افراد ۱۵ تا ۶۴ سال دارای فشارخون بالا بودند. با افزایش سن احتمال بروز فشارخون بالا بیشتر می‌شود و در افراد بالای ۶۰ سال شیوع فشارخون بالا به ۵۰% می‌رسد. یعنی از هر ۲ نفر یک نفر مبتلا به فشارخون بالاست. فشارخون بالا همچون بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر با شیوه زندگی فرد یعنی عادات، رفتار‌ها و انتخاب‌های بهداشتی او رابطه مستقیم دارد. 
 
فشارخون بالا علیرغم آنکه به آسانی تشخیص داده می‌شود غالباً بی‌علامت و بسیار رایج است و در صورتی که کنترل نشود منجر به عوارض مرگباری می‌شود. معمولاً مبتلایان به فشار خون بالازود‌تر فوت می‌کنند و شایع‌ترین علت مرگ در آن‌ها بیماری قلبی است. 
 
فشار خون بالا کمتر از ۳۰ درصد افراد تحت کنترل درآمده است
سکته مغزی و نارسایی کلیه نیز نیز در رده‌های بعدی این فهرست قرار دارند. فشارخون بالا به تنهایی می‌تواند اثرات دیگر عوامل خطرساز بیماری‌های قلبی عروقی مانند اختلال چربی خون، سیگار، دیابت و چاقی را تشدید کند. کمتر از ۶۰ درصد افراد مبتلا تحت درمان فشارخون بالا هستند ودر کمتر از ۳۰ درصد فشارخون آن‌ها تحت کنترل کافی در آمده است. درمان فشارخون با کاهش عوارض قلبی عروقی همراه بوده است. راه‌های مختلفی برای کنترل و کاهش فشارخون وجود دارد که شامل اصلاح سبک زندگی و درمان دارویی است. 
 
عوامل دیگری مانند وراثت، محیط، سن، جنس،‌نژاد، اختلال چربی خون، سیگار، مصرف الکل و چاقی مثل می‌توانند روی فشارخون افراد تاثیر بگذارند. گرچه فشارخون بالا شایع و بدون نشانه مشخصی است، ولی به راحتی شناسایی و درمان می‌شود. مطالعات زیادی نشان داده‌اند که درمان و کنترل فشارخون بالا خطر و عوارض کشنده و ناتوان کننده بیماری قلبی عروقی را تا حدود زیادی کم می‌کند. 
 
تعریف فشارخون و فشارخون بالا
خون در داخل شریان‌ها دارای نیرویی است که فشارخون نامیده می‌شود و مولد آن قلب است. شریان‌های بزرگ بصورت لوله‌هایی با دیواره قابل اتساع وظیفه انتقال خون را از قلب به شریان‌های کوچک و مویرگ‌ها بر عهده دارند. قلب به طور مداوم با هر انقباض خود خون را به داخل شریانی به نام آئورت و شاخه‌های آنکه مسئول رساندن اکسیژن و مواد غذایی به تمام اعضای بدن هستند، پمپ می‌کند. فشارخون به دو عامل مهم یکی برون ده قلب یعنی مقدار خونی که در هر دقیقه به وسیله قلب به درون شریان آئورت پمپ می‌شود (حدود ۶-۵ لیتر) و عامل دیگر مقاومت رگ، یعنی مقاومتی که بر سر راه خروج خون از قلب در رگ‌ها وجود دارد، بستگی دارد. با تغییر برون ده قلب یا مقاومت رگ، مقدار فشارخون تغییر می‌کند. 
 
از آنجا که پمپ کردن خون توسط قلب به داخل شریان‌ها نبض دار است، فشارخون بین دو سطح حداکثر و حداقل در نوسان است. در زمانی که قلب منقبض می‌شود، خون وارد شریان‌ها می‌شود و فشارخون به حداکثر مقدار خود می‌رسد که به آن فشارخون سیستول می‌گویند و در زمان استراحت قلب که خون وارد شریان نمی‌شود، با خروج تدریجی خون از این شریان‌ها و جریان آن به سوی مویرگ‌ها فشارخون کاهش یافته و به حداقل مقدار خود می‌رسد، که به آن فشارخون دیاستول می‌گویند. بهترین راه برای پی بردن به مقدار فشارخون هر فرد اندازه گیری منظم آن با دستگاه فشارسنج است. در هر فرد فشارخون را در دو سطح سیستول و دیاستول اندازه می‌گیرند و با واحد میلی متر جیوه نشان داده می‌شود. 
 
در افراد مبتلا به بیماری قلبی، کلیوی، سکته مغزی و دیابت فشارخون طبیعی کمتر از مقداری است که برای سایر افراد در نظر گرفته شده است، اگر فشارخون این افراد در محدوده پیش فشارخون بالا باشد به عنوان فشارخون بالا محسوب می‌شود و باید تحت درمان قرار گیرند. 
 
فشارخون بالا در نتیجه افزایش فشار بیش از حد طبیعی جریان خون بر دیواره شریان‌ها ایجاد می‌شود. مقدار فشارخون باید بر اساس چند اندازه گیری که در موقعیت‌های جداگانه و در طول یک دوره زمانی اندازه گیری شده است، تعیین شود. اگر فشارخون بطور دائمی بالا‌تر از حد طبیعی باشد، به آن فشارخون بالا می‌گویند. 
 
علت فشارخون بالا
فشارخون تحت تاثیر عوامل زیادی قرار دارد. فشارخون در طول روز تحت تاثیر عوامل مختلفی از جمله وضعیت بدن، فعالیت مغز، فعالیت گوارشی، فعالیت عضلانی، تحریکات عصبی، تحریکات دردناک، مثانه پر، عوامل محیطی مثل دمای هوا و میزان صدا، مصرف دخانیات، الکل، قهوه و دارو تغییر می‌کند. 
 
فشارخون بالا دو نوع اولیه و ثانویه دارد. در نوع اولیه که ۹۵ درصد بیماران فشارخونی را شامل می‌شود علت فشارخون بالا مشخص نیست و عوامل خطرسازی مانند سن بالا، جنس مرد، مصرف زیاد نمک، چاقی، دیابت و سابقه خانوادگی را در ایجاد آن دخیل می‌دانند. در نوع ثانویه تقریبا» علت تمام انواع فشارخون ثانویه تغییردر ترشح هورمون‌ها و یا عملکرد کلیه‌ها است. بیماری‌های زمینه‌ای مانند بیماری‌های کلیه و غدد فوق کلیوی مهم‌ترین عامل بروز فشارخون بالای ثانویه هستند. این نوع فشارخون بالا با درمان بموقع بیماری‌های زمینه‌ای، معمولا «به مقدار طبیعی قابل برگشت است. 
 
البته باید به این نکته توجه داشت که عوامل متعددی مانند وراثت، محیط، حساسیت به نمک، سطح رنین پلاسما (هورمونی که از کلیه‌ها ترشح می‌شود)، میزان حساسیت به انسولین و یون‌هایی مثل سدیم، کلر، کلسیم و عواملی مثل‌نژاد، اختلال چربی خون، سیگار و الکل نیز می‌توانند بر فشارخون تاثیر به سزایی داشته باشند. 
 
عوامل ایجاد کننده فشار خون بالای ثانویه
در هر بیماری که اختلال در کارهر یک از عوامل تنظیم کننده فشار خون ایجاد شود، امکان افزایش فشار خون وجود دارد. این دسته از بیماران اقلیت بیماران فشار خونی را تشکیل می‌دهند ولی از آنجا که درمان بیماری ایجاد کننده ممکن است به بر طرف شدن قطعی فشار خون بالا منجر شودو برای همیشه بیمار را بهبود بخشد، توجه خاص به این گروه از بیماری‌ها وسعی در تشخیص این بیماران از بیماران با فشارخون بالای اولیه اهمیت دارد. 
 
شایع‌ترین عوامل فشارخون بالای ثانویه عبارتند از: 
۱. مصرف قرص جلوگیری بارداری:
اگر چه خطر پیدایش فشارخون بالا پس از مصرف به مدت طولانی، قابل توجه است ولی این خطر در حدی نیست که مصرف این قرص‌ها را ممنوع کرد. بلکه باید ضمن مصرف، برای اجتناب از عوارض احتمالی آن‌ها فشارخو ن را بطورمرتب کنترل نمود. 
 
۲. بیماری‌های بافت کلیه:
کاهش قدرت کلیه در دفع مواد زاید بدن افزایش فشار خون را به دنبال دارد (نارسایی کلیه). 
 
۳.بیماری‌های عروق کلیه:
در تنگی‌های شریان‌های کلیوی افزایش فشار خون بوجود می‌آید. 
 
۴.بیماری‌های غدد درون ریز:
افزایش ترشح بعضی هورمون‌ها بعلت بیماریهای غدد درون ریز، می‌تواند موجب افزایش فشار خون گردد، مثل افزایش فعالیت تیروئید یا وجود توده در غده فوق کلیه. 
 
عوامل خطر زمینه ساز بیماری فشار خون بالای اولیه
سابقه خانوادگی: سابقه فشار خون بالا در افراد درجه یک خانواده شامل پدر، مادر، خواهر و برادر از عوامل بسیار مهم است و احتمال ابتلاء به فشار خون بالا در افراد این خانواده بیش از افرادی است که سابقه خانوادگی ابتلاء به این بیماری را ندارند. در کسانی که سابقه خانوادگی دارند مشاوره ژنتیک در پیشگیری و کنترل این بیماری موثر است. 
 
سن و جنس: شیوع فشار خون بالا در مردان قبل از سن ۵۰ سالگی بیشتر از زنان هم سن آن‌ها می‌باشد اما بعد از ۵۰ سالگی به دلیل یائسگی، شیوع فشارخون بالا در زنان افزایش می‌یابد. 
 
مصرف نمک: بین مصرف بیش از نیاز بدن نمک و فشار خون بالا ارتباط وجود دارد. پاسخ‌های افراد به تغییرات سدیم رژیم غذایی متفاوت است و افراد سالمند نسبت به نمک حساستر هستند. 
 
سطح چربی‌های خون: اگرچه اختلال چربی‌های خون به طور مستقیم در ایجاد فشارخون بالا دخیل نیستند، اما به دلیل تغییراتی که در جدار رگ بوجود می‌آورند ممکن است بیماری فشارخون بالارا تشدید نمایند. میزان بالای کلسترول در خون است که اهمیت دارد. کلسترول در خون محلول نیست و توسط چند نوع پروتئین در خون جا به جا می‌شوند. یک نوع از این پروتئین‌ها وجود دارند که با نام LDL که حامل اصلی کلسترول خون است. اگر مقدار LDL در خون بالا باشد، در جدار عروق رسوب کرده و منجر به تصلب شرائین می‌شود. تصلب شرائین نیز منجر به فشارخون بالا می‌شود. 
 
مصرف الکل: اگر به طور مداوم مصرف شود، موجب افزایش فشار خون می‌شود. 
 
مصرف دخانیات: مصرف دخانیات یک عامل زمینه ساز برای تصلب شرایین است و اگر چه به طور مستقیم موجـــب افزایش فشار خون نمی‌شود اما در افرادی که فشار خون بالا دارند و سیگاری هستند تصلب شریان‌ها زود‌تر از افرادی که فشار خون بالادارند اما سیگاری نیستند اتفاق می‌افتد و این عامل خود موجب تشدید فشارخون بالا می‌شود. نیکوتین سیگار نیز به افزایش ضربان قلب و فشارخون به طور موقتی می‌شود اما در دراز مدت تاثیر قابل توجهی در افزایش فشارخون خواهد داشت. 
 
کم تحرکی: در کسانیکه به اندازه کافی تحرک ندارند، احتمال فشار خون بالا بیش از افرادی است که فعالیت بدنی منظم دارند، زیرا این افراد احتمالاً چاق هستند ویا اضافه وزن دارند. 
 
چاقی: یکی از عوامل مهمی است که در شیوع فشار خون بالا نقش بسزایی دارد. فشار خون بالا در افراد چاق ۶-۲ برابر بیشتر از افرادی است که افزایش وزن ندارند. هر ۱۰ کیلو گرم افزایش وزن موجب افزایش فشار سیستولی ۲ تا ۳ میلی متر جیوه و فشار دیاستولی ۱ تا۳ میلی متر جیوه می‌شود. چاقی‌های مرکزی یعنی چاقی‌هایی که در قسمت شکم متمرکز است در ایجاد فشار خون بالا اهمیت بیشتری دارند. چاقی‌های مرکزی منجر به مقاومت به انسولین طبیعی خون می‌شود و مانع از پاسخ بافت‌های بدن به انسولین می‌شود. 
 
دیابت: زمینه ساز فشار خون بالاست و در افراد مبتلا به دیابت شیوع فشار خون بالا بیشتر از افراد غیر دیابتی است و خطر بیماری قلبی – عروقی در این افراد چندین برابر می‌باشد، بنابر این کنترل فشار خون در افراد مبتلا به دیابت و تنظیم قند خون در افرادیکه مبتلا به فشار خون بالا هستند اهمیت زیادی در کاهش احتمال خطر بیماریهای قلبی عروقی دارد. 
 
علائم بالینی فشار خون بالا
فشار خون اولیه در ابتدا سال‌ها بدون علامت است و معمولا» زمانی علامت دار می‌شود که بر اندام‌های حیاتی مثل مغز، چشم، کلیه و قلب تاثیر گذاشته و به آن‌ها آسیب رسانده باشد. ولی ممکن است بیماراز علائمی مثل سردرد در ناحیه پس سر، سرگیجه، تاری و اختلال دید، خستگی زودرس و طپش قلب، تنگی نفس شبانه و یا هنگام فعالیت، دردهای قفسه سینه، شکایت کند. اگر فشارخون به طور حاد افزایش یابد ممکن است بیمرا به اغماء برود، گیج شود یا حتی تشنج کند. 
 
عوارض شایع فشارخون بالا
اثر فشارخون بالا بر قلب: دیواره عضلانی بطن چپ به علت فشار وارد بر آن ضخیم می‌شود. 
 
اثر فشار خون بالا بر عروق بزرگ: افزایش فشار در داخل شریان‌های بزرگ موجب می‌شود که تشکیل تصلب شرائین تسریع گردد. تصلب شرائین در عروق کرونر باعث تنگی این سرخرگهای حیاتی شده و در نتیجه عضله قلب دچار کم خونی می‌شود که یکی از علائم آن احساس درددر قفسه سینه می‌باشد، و با انسداد کامل رگ جریان خون عروق کرونر قطع می‌شود و منجربه سکته قلبی می‌شود.
 
آترواسکلروز شرائین مغز نیز علائم کاهش جریان خون مغزی ایجاد می‌نماید که اگر تنگی بسیار شدید یا انسداد کامل اتفاق افتد سکته مغزی پیش خواهد آمد. همچنین فشار خون بالا در بعضی قسمتهای شریانهای بزرگ می‌تواند موجب پارگی رگ شود و خونریزی‌های داخل مغزی ایجاد کندکه گاهی منجر به مرگ ناگهانی بیمار خواهد شد و در غیر اینصورت به اختلالاتی مانند اختلال در حرکت، بینایی، تکلم و...... شود. 
 
اثر فشارخون بالا بر شریان‌های کوچک: فشار خون بالا در داخل شریانهای کوچک نیز باعث افزایش ضخامت دیواره رگ‌ها می‌گردد که افزایش این ضخامت بتدریج مجرای داخلی رگ راتنگ‌تر می‌نماید و بدین ترتیب مقاومت عروق کوچک در برابرجریان خون افزایش پیدا می‌کند. اگر فشار خون بالا کنترل نشود منجر به نارسایی کلیه‌ها می‌گردد. چشم عضو دیگری است که در بیماری فشار خون بالا اختلال پیدا می‌کند که این اختلال از تاری دید تا کوری است. 
 
فشارخون بالا عامل مهم بیماری عروق کرونر قلب و ایسکمی قلبی و نیز سکته مغزی خونریزی دهنده است. از دیگرعوارض فشارخون بالا نارسایی قلبی، بیماری عروق محیطی، خونریزی ته چشم است. 
 
در افراد فشارخونی که دخانیات مصرف می‌کنند بروز سکته قلبی و بیماری کرونر قلب دو تا سه برابر نسبت به افراد سالم بیشتر است. ترک دخانیات به سرعت خطر را کاهش می‌دهد. ترک سیگار بخش مهمی از پیشگیری اولیه از بیماری قلبی عروقی است. 
 
راه‌های کاهش فشارخون بالا
فشارخون بالا در تمام طول عمر نیاز به درمان دارد و لازم است بیمار و خانواده او تحت آموزش قرار بگیرند تا نسبت به بیماری فشار خون و عوارض آن آگاهی کامل پیدا کنند. برای درمان، مراقبت و پی گیری بیماری، مشارکت فرد مبتلا به فشار خون بالا و خانواده وی اهمیت بسزایی دارد. درمان فشار خون بالا باید متناسب با هر بیمار در نظر گرفته شود و پرونده درمانی او دقیقا کنترل شود. به طور کلی درمان بیماران مبتلا به فشار خون بالا معمولا به صورت ترکیبی از درمان غیر دارویی و درمان دارویی می‌باشد. از علل اصلی ناکامی در درمان فشارخون بالا بی‌علامت بودن بیماری و آگاهی ناکافی جامعه و به ویژه بیماران نسبت به بیماری و عوارض آن می‌توان ذکر کرد. 
 
اصلاح شیوه‌های زندگی، فشارخون را کاهش می‌دهد و بروز فشارخون را پایین می‌آورد. مراقبت‌های غیر داروئی شامل تغییرشیوه‌های ناصحیح زندگی است. تغییر الگوی تغذیه ا ی به منظور کاهش مصرف چربی و مصرف روغن مایع بجای نوع جامد آن، مصرف سبزیجات و‌انواع میوه‌ها، کاهش مصرف نمک و غذاهای شور، پخت غذا به روش صحیح مثلا بخار پز یا آب پز، وحتی المقدور پرهیز از سرخ کردن آن، افزایش فعالیت بدنی و انجام ورزش روزانه و منظم در جهت مبارزه با کم تحرکی، ترک دخانیات، ترک مصرف الکل و کاهش وزن از موارد درمان غیر دارویی است که بکارگیری آن‌ها در کنترل فشار خون بالا بسیار موثر است. 
 
تغییرات شیوه زندگی هم در پیشگیری اولیه از بیماری و هم در کنترل فشارخون در بیماران نقش مهمی دارد. درمان بیماری فشارخون بالا نه تنها بستگی به درمان دارویی بلکه به تغییر شیوه زندگی نا‌مناسب از جمله کم تحرکی، رژیم غذایی نامناسب، ترک دخانیات و سایر تغییرات وابسته دارد. اثر شیوه زندگی بر کاهش فشارخون بر حسب پذیرش بیماران، رعایت و پیروی از درمان فرق می‌کند. علاوه بر تاثیر اصلاح شیوه‌های زندگی بر روی فشارخون، مرگ ناشی از بیماری قلبی عروقی هم کاهش می‌یابد. بنابراین، بدون توجه به مقدار فشارخون، تمام افراد باید اصلاح شیوه‌های زندگی مناسب را بپذیرند. 
 
درمان دارویی بنا به تصمیم پزشک برای کسانی تجویز می‌شود که فشار خون آن‌ها بعد از رعایت درمان غیر داروئی و اصلاح شیوه‌های زندگی هم چنان بالا باشد. میزان فشار خون بیمار و عوامل خطرساز همراه با فشار خون بالا مثل دیابت، چاقی و … در تصمیم گیری پزشک برای شروع درمان دارویی تاثیر دارند. یعنی اگر کسی فشار خون ۱۵۰ برروی ۹۰ داشته باشد و دیابت هم داشته باشد پزشک سریع‌تر درمان دارویی را شروع می‌کند. درمان داروئی باید همراه با توصیه به تغییر شیوه‌های زندگی و اصلاح آن‌ها باشد. 
 
ممکن است مصرف دارو‌ها عوارضی مثل سرگیجه، خواب آ لودگی، تنگی نفس شدید، طپش قلب، تهوع، استفراغ و حساسیت ایجاد کندکه باید به اطلاع پزشک رسانده شود تا اقدام مناسب برای رفع آن‌ها صورت گیرد. 
 
از علل اصلی ناکامی در درمان فشارخون بالا بی‌علامت بودن بیماری و آگاهی ناکافی جامعه و به ویژه بیماران نسبت به بیماری و عوارض آن می‌توان ذکر کرد. بیماران مشکل زیادی برای رعایت اصلاح سبک زندگی تجویز شده برای فشارخون بالا دارند. اغلب پذیرش تغییر شیوه زندگی برای بیماران و خانواده آن‌ها مشکل است. عادات غذایی و فعالیت بدنی غالبا «تحت تغییرات قابل توجهی قرار می‌گیرد. این تغییرات نیاز به یادگیری مهارت‌های جدید مثل خواندن برچسب‌های غذایی، روش‌های طبخ بهداشتی، و انتخاب غذایی مناسب در خارج از منزل و انجام فعالیت‌های بدنی ساده و بدون نیاز به وسیله در هر زمان و مکان دارد. 
 
نکات مهم درباره فشارخون بالا
فشارخون خون خود را بطور منظم اندازه گیری کنید و اگر از حد طبیعی بالا‌تر است به پزشک مراجعه کنید.
از وضعیت فشارخون خود مطلع شوید. در هر ملاقات با کارکنان بهداشتی و یا پزشک از آن‌ها درخواست کنید، فشارخون شما را اندازه گیری کنند. در اندازه گیری فشارخون یادتان باشد باید از نیم ساعت قبل از مصرف غذا و نوشیدنی بالاخص قهوه خودداری کنید و فعالیت بدنی نداشته باشید. مثانه کاملا» خالی باشد. سیگار هم مصرف نکرده باشید. تحت فشارهای عصبی هم قرار نگرفته باشید. 
 
در صورتی که شیوه زندگی نامناسب دارید، با کاهش مصرف سدیم یا نمک در رژیم غذایی، ترک مصرف دخانیات، کاهش چاقی بخصوص چاقی شکمی، حفظ وزن مطلوب، افزایش فعالیت بدنی، کنترل قند خون و کنترل اختلالات چربی خون آن را اصلاح کنید. با اصلاح شیوه زندگی نامناسب، فشارخون خود را در حد طبیعی حفظ خواهید کرد. 
 
مصرف میوه و سبزی را در وعده‌های غذایی روزانه قرار دهید. زیرا این مواد به علت داشتن پتاسیم در کنترل فشارخون بالا موثر هستند.

سلامت ۱۱۸: مرجع سلامت جسم و روان

توضیح: نظراتی که درج می شود، صرفا نظرات شخصی افراد است و لزوماً منعکس کننده دیدگاههای 'سلامت ۱۱۸' نمی باشد.

سلامت ۱۱۸: مرجع سلامت جسم و روان: پزشکی، روانشناسی، تغذیه، ورزش و زیبایی

نظر شما